Sociale denkpatronen

Door Dr. R. van Stratum

Samenvatting

Dit artikel bespreekt 'Sociale denkpatronen, NLP en het veranderen van onbewust sociaal gedrag' van Lucas Derks (Servire, 2002). Volgens Derks heeft ieder van ons een driedimensionaal 'sociaal panorama' in zijn hoofd. Dit sociaal panorama is bepalend voor ons dagelijks handelen en dus ook voor hoe we omgaan met de meeste problemen die we tegenkomen. Die problemen kunnen dan ook vaak worden aangepakt door het doelbewust aanpassen of manipuleren van ons sociaal panorama. De theorie van Derks nodigt uit om op een nieuwe manier tegen problemen in organisaties aan te kijken. Verandermanagement heeft alles te maken met het manipuleren van de sociale voorstellingen die medewerkers hebben over hun collega's, hun bazen en hun markten.

Het sociaal panorama

Waar komen onze problemen vandaan? Die komen volgens de sociaal-panorama theorie van Derks vooral van onszelf vandaan. Mensen denken voortdurend over elkaar en de meeste van onze problemen hangen samen met die gedachten die we over elkaar hebben. Ons brein is voortdurend bezig sociale voorstellingen te manipuleren. Ieder van ons heeft daarmee een driedimensionaal sociaal panorama, een landschap van sociale voorstellingen net onder de bewustzijnsdrempel, een mentale ruimte als het ware, in zijn denken opgebouwd. Het sociale panorama is onze persoonlijke landkaart van de sociale werkelijkheid. Onze problemen komen dus voort uit de ordening van de informatie op onze eigen harde schijf. De oplossing van die problemen moet daarom gezocht worden in het systematisch opnieuw beschrijven van die harde schijf. Daarover gaat het boek van Derks: de interactie tussen mensen wordt geregeerd door hun eigen sociale voorstellingen. Oftewel in de woorden van Derks: representatie domineert interactie.

Personificeren: jij bent een plekje op mijn harde schijf

Hoe komt iemand in je sociaal panorama terecht? Je moet daarvoor iemand personificeren. Zonder erbij stil te staan creëren we gedachtestructuren die we vervolgens door de manier van representeren als medemensen beschouwen. Personificeren betekent dat iemand een plekje krijgt op je harde schijf. We creëren een beeld, zetten het op een bepaalde imaginaire locatie, schrijven er bijpassende gevoelens en eigenschappen aan toe en slaan dit op in ons geheugen. Zodra ik een persoon echt waarneem, wordt mijn personificatie ervan als het ware wakker geschud. Iemand zien is de mentale constructie ervan aanklikken.

Personificeren is uitermate complex en toch weer eenvoudig. Complex omdat je pas een beeld van de ander kunt vormen als je een zelfbeeld hebt. Het zelfbeeld is een gekunstelde fantasie, je ziet jezelf tussen de anderen staan, je treedt als het ware buiten jezelf om naar jezelf in dat geheel te kijken. Het zelfbeeld van de ander is nog weer complexer. De persoon begeeft zich in gedachten op de locatie van de ander en bekijkt vanuit die positie iemands zelfbeeld. Personificeren is ook weer heel vanzelfsprekend en eenvoudig. Als we naar een goede film kijken maken we aan de lopende band personificaties. We raken als kijker geboeid als het ons lukt makkelijk te personificeren. Soms gaat dat zelfs zo ver dat we vergeten dat we er zelf nog zijn en echt de persoon worden die we voor ons zien.

Relatie is locatie

Onze sociale problemen hangen dus samen met ons sociaal panorama en door het veranderen van (delen van) dat panorama kunnen we die problemen oplossen. Hoe gaat het veranderen van een panorama in zijn werk? Hoe gekunsteld het voorgaande misschien ook klinkt: veranderingen in het panorama worden bijna letterlijk teweeggebracht door mensen op een andere plek in het geheel te zetten. Een andere plek kan betekenen iemand verder weg of juist dichterbij zetten, iemand bij een andere groep neerzetten, iemand hoger of lager in de ruimte plaatsen etc. De precieze locatie van iemand in het panorama is van essentieel belang voor onze relatie tot die persoon.

Is het dan zo simpel? Een beetje schuiven en klaar is Kees? Uit onderzoek van Derks blijkt dat mensen ongelooflijk zeker kunnen zijn over de precieze locaties van en afstanden tot personen in hun sociaal panorama. Het toekennen van andere eigenschappen aan personen leidt dus bijna automatisch tot een andere locatie in het panorama en andersom. Het sociaal-panorama is een gedurende lange jaren tot stand gekomen compromis tussen gedeelten van de harde schijf. Een nieuwe ordening van de schijf hoeft daarom niet altijd stand te houden, sommige delen zullen zich verzetten tegen de nieuwe ordening. De verandering in het panorama zal dan niet beklijven en de oude situatie treedt weer in. Soms verbieden de eigen spelregels dat iemand zomaar naar een andere plek in het panorama gaat. En iemand zomaar uit het panorama verwijderen, een stukje van de harde schijf deleten, is zelfs onmogelijk. Deleten is geen optie voor ons brein. Niet alles is dus mogelijk, maar een NLP-er concentreert zich op wat wel mogelijk is.

De frivole aanname

We nemen even aan dat het schuiven allemaal gelukt is. Het nieuwe sociaal panoramaatje is klaar. Maar wat schiet je er mee op dat je eigen sociale voorstellingen zijn veranderd? De objectieve werkelijkheid, die ander waar jij zo bang voor bent, is echt niet anders geworden. Een succesvol mentaal schuiver moet daarom geloven dat zijn eigen denken ertoe doet. Door je andere en meer gewenste panorama dat je zelf hebt opgesteld, krijg je een ontspannen gezicht, een andere ademhaling en een andere attitude. En zeer waarschijnlijk reageert de ander daardoor als vanzelf anders op jou en verandert er ook 'objectief' iets op de harde schijf van die ander. Dit noemt Derks de frivole aanname over het magische effect van eenzijdige verandering. Kern is dat ieder panorama een fantasieproduct is. En dan kun je maar beter een fantasieproduct kiezen dat goed voor je werkt.

Vertaling naar organisaties en management

Vanuit mijn eigen ervaring en achtergrond kies ik hier voor een vertaling naar organisaties en management (zie ook het kader 'Patronen en repeterende reeksen'). Ik zou de boodschap van dit boek als volgt kunnen vertalen: veel problemen binnen organisaties hangen samen met de ruimtelijke voorstellingen die de leden van de organisatie hebben van die organisatie en van de locaties die zijzelf en de anderen daarin innemen. Problemen kunnen dus worden opgelost door de leden te laten manipuleren met die ruimtelijke voorstellingen. Je kunt een organisatie alleen duurzaam veranderen of verbeteren als je de sociale panorama's van de leden verandert.

Derks laat zijn patiënten plattegronden tekenen van hun sociale (familie-) panorama. Waar staat de vader en waar de moeder en de broers en zussen, welke kant kijken ze op, kijken ze omhoog of omlaag, waar sta jij op deze tekening? Hoe zou de plattegrond er idealiter uit zien? Wat gebeurt er als je vader de andere kant uit laat kijken etc. In een organisatie kun je op deze manier de verschillende individuen een plattegrond van hun team laten tekenen. Het panorama van een groep stel je samen door de grootste gemene delers te benoemen. Je krijgt op die manier een driedimensionale gemiddelde sociale werkelijkheid van een groep mensen. Het geeft antwoorden op vragen als: waar staat de directie, waar staan wijzelf, hoe kijkt de concurrent, waar staat de administratieve ondersteuning, waar staan de accountmanagers. De 'buitenstaanders' (een concurrent waar we bang voor zijn of een directie die volgens de informatie op de schijf alleen maar de zakken vult) kunnen naar believen een andere plek krijgen toebedeeld op de harde groepsschijf.

Afsluiting

Derks is een prominent uitdrager van het NLP-gedachtegoed. De theorie en praktijk van het sociaal panorama is zelfs internationaal aan zijn naam verbonden. Dit boek zet de theorie van het sociaal panorama voor het eerst in het Nederlands overzichtelijk en helder uiteen. Het boek zit vol met Derksiaanse humor en nodigt echt uit een flink aantal van de honderden (? Het blijken er na controle 59 te zijn) oefeningen uit te voeren. Hoewel een hoofdstuk specifiek is gewijd aan de toepassing van het sociaal-panorama op trainers en teams, is en blijft Derks een therapeut die graag de spot drijft met managers en andere autoriteitsdragers (zie met name het hoofdstuk over macht). Zegt ook iets over zijn eigen sociaal panorama. Toch?

Rudy van Stratum is directeur van Flex Group Nederland, Management & Strategy en is op het gebied van NLP niet meer dan een geïnteresseerde leek (indekken maar!). Reacties zijn welkom op rudyvanstratum@hetnet.nl.

Bijgaand kader:

Patronen en repeterende reeksen

Derks spreekt in zijn boek regelmatig over patroonherkenning en repeterende reeksen. Dat is ook logisch omdat NLP in wezen bestaat uit het in kaart brengen, bewust maken en veranderen van series denkstappen. Een nieuwe serie denkstappen leidt tot ander meer gewenst gedrag waardoor de doelen van de eigenaar van de betreffende harde schijf eerder en beter worden gehaald. Ik zie in de NLP-technieken en uitwerkingen grote overeenkomsten met het gedachtegoed van EPM. EPM staat voor Enterprise Process Management (zie voor meer informatie bijvoorbeeld www.nimbuspartners.com). In EPM worden op een systematische manier processen binnen organisaties beschreven en softwarematig vastgelegd en daarmee voor iedereen binnen de organisatie toegankelijk en transparant gemaakt. Zoals gezegd: feitelijk gedrag volgt uit een serie denkstappen of -processen. Als je de processen modelleert, bewust maakt, vastlegt en toegankelijk maakt, ga je als het ware de repetitie daarvan stimuleren en het goede gedrag dat bij die juiste stappen hoort uitlokken en het aanbrengen van verbeteringen stimuleren.

NLP en EPM kennen eenzelfde grondfilosofie. Beiden zijn vormen van duurzaam verandermanagement. Beiden gaan over patroonherkenning en -beïnvloeding. De ondertitel van Derks' boek luidt ' .. en het veranderen van onbewust sociaal gedrag'. In dit geval: verandering van sociaal gedrag door de sociale denkpatronen in kaart te brengen en op veranderingen van locatie te sturen. EPM kent een softwarematige ondersteuning waarbij de processen digitaal worden vastgelegd, een activiteit die 'mappen' heet. NLP en EPM kunnen elkaar binnen organisaties prachtig aanvullen en ondersteunen. NLP brengt de sociale bovenbouw in kaart, EPM de economische onderbouw. En EPM gaat dan over '¼ en het veranderen van bewust economisch gedrag'. En zoals Derks laat zien dat je door te schuiven in je sociale panorama problemen oplost, zo lokt EPM organisatieverbeteringen uit door te schuiven in processen.